Vloeibaar Leven

Zoals al eerder geblogd: op vrijdag 18 januari geef ik mijn inaugurale rede voor het hoogleraarschap Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit van Leiden. Er zijn nog enkele zitplaatsen beschikbaar - reserveer op de website voor het Leidse Academiegebouw (foto van Wikipedia).

Inmiddels is de basistekst zo'n beetje klaar. Hieronder een aantal alinea's uit het middengedeelte van de presentatie - daar waar ik de vertaalslag van eigentijdse ontwikkelingen naar journalistiek en nieuwe media maak met behulp van mijn favoriete denkers: Bauman, Beck, en (wat verder in het verhaal, nog niet hier online) Zizek.

Vloeibaar leven

In deze beschouwing worden we telkens weer herinnerd aan ervaringen van tijdelijke, gepersonaliseerde en sterk individualistische aard. Ik laat daarmee zien dat dit niet alleen geinige marketingvoorbeelden zijn, maar dat deze kenmerken wezenlijk deel uit maken van de manier waarop de meeste mensen tegenwoordig in alle facetten van het leven staan. Een dergelijk leven, zo stelt de Poolse denker Zygmunt Bauman, is een vloeibaar leven, waarin niets meer duurzaam lijkt en alles voortdurend aan verandering onderhevig is. Sterker nog, de spelregels en de scheidsrechters van deze onrustige samenleving worden ook constant overhoop gegooid of zelfs afgeschaft. Het ontbreken van eigentijds arbeids- en samenlevingsrecht is voor mij een goed voorbeeld hiervan, net zoals de in toenemende mate onbeschermde context waarbinnen werkers in de mediawereld hun creatieve ding doen. Volgens Bauman leidt dit onvermijdelijk tot gevoelens van diepe onzekerheid die zelfs de mooiste geluksmomenten kunnen aantasten.

De Duitse socioloog Ulrich Beck voegt hier aan toe, dat we steeds meer gedwongen zijn om voor structurele onzekerheden en risico’s uitsluitend biografische oplossingen te vinden. Er is niets of niemand meer die ons het hand boven het hoofd houdt. In feite worden mensen tegenwoordig aan alle kanten afgeraden om nog te bouwen dan wel te vertrouwen op de woorden en het werk van priesters, presidenten, professionals of: professoren. Zelfredzaamheid is het devies. Zoals Bauman scherp opmerkt: de manier waarop individuele mensen hun individuele problemen definiëren en op individuele basis proberen op te lossen aan de hand van hun individuele vaardigheden en mogelijkheden is de enige overgebleven ‘publieke’ zaak.

Deze beklemmende werkelijkheid zien we dagelijks terug in de talloze programma’s en genres op het gebied van de zogenoemde ‘reality’ televisie, waarvan het programma Big Brother wellicht het bekendste is. Hier ervaren we een realiteit waarin mensen zoals wijzelf in rivaliteit met elkaar de meest alledaagse problemen het hoofd moeten bieden waarin ze niet alleen uitsluitend op zichzelf zijn aangewezen, maar waaruit ze ook op elk moment door een onzichtbare buitenstaander zonder verdere opgaaf van redenen definitief verwijderd kunnen worden. Het is een werkelijkheid waarbij het voor elkaar opkomen of je uitsloven voor andere belangen dan die van jezelf averechts werkt, en waarvoor er geen andere wijsheid bestaat dan die je al bezit. Reality soaps zijn, in essentie, een zorgvuldig gestileerde weergave van het perfect particuliere en tegelijkertijd volmaakt vloeibare leven.


[wordt vervolgd; de oratie wordt uitgegeven door Leiden University Press]